وقف سهام؛ پیوند سنت حسنه وقف با اقتصاد مدرن / تأیید فقهی و استقبال خیرین جوان»
وقف سهام، بهعنوان یکی از تازهترین مصادیق وقف نوین، این روزها در محافل دینی و اقتصادی بهعنوان «پل ارتباطی سنت وقف با اقتصاد مدرن» مطرح شده و بسیاری از کارشناسان فقهی و حقوقی، آن را در چارچوب ضوابط شرعی و قانونی، معتبر و قابل اجرا میدانند. در این شیوه، واقف به جای وقف ملک فیزیکی، بخشی از سهام خود در شرکتهای بورسی، دانشبنیان یا شرکتهای دارای فعالیت حلال را برای همیشه حبس میکند و مقرر میدارد که سود سالانه این سهام، بهطور مستمر در مسیرهایی همچون تربیت طلاب، توسعه مراکز علمی و دینی، حمایت از نیازمندان یا پروژههای فرهنگی و پژوهشی هزینه شود.
تأیید شرعی وقف سهام
فقهپژوهان با تکیه بر تعریف شناختهشده وقف، یعنی «حبس عین مال و تسبیل منافع آن در راه خدا»، تأکید میکنند که موضوع وقف محدود به زمین، باغ و ساختمان نیست و هر مالی که مالکیت آن روشن، مشروع و دارای منفعت پایدار باشد، میتواند موضوع وقف قرار گیرد؛ سهام شرکتها نیز از همین سنخ دانسته میشود. در استفتائات منتشرشده از برخی مراجع تقلید، وقف اوراق و سهام در صورتی که شرکت، فعالیت حلال داشته باشد، واقف مالک واقعی سهام باشد و شرط دائمی بودن وقف و مصرف منافع در مصارف خیر رعایت شود، شرعاً مجاز و بدون اشکال عنوان شده است. این رویکرد، نگاه فقهی را از «شکل سنتی مال» به «حقیقت منفعت و مالکیت» معطوف کرده و زمینه فقهی استفاده از ابزارهای نوین مالی را برای وقف فراهم نموده است.
چارچوب حقوقی و ثبتی وقف سهام
از منظر حقوقی، وقف سهام در صورتی دارای اثر است که با رعایت مواد قانون مدنی در باب وقف و همزمان با توجه به مقررات قانون تجارت و دستورالعملهای بازار سرمایه تنظیم شود. کارشناسان حقوقی توصیه میکنند:
-
وقفنامه سهام، بهصورت رسمی تنظیم و در آن تعداد سهام، نماد بورسی، نوع سهام (عادی یا ممتاز) و نحوه اعمال حق رأی مشخص گردد.
-
موقوفعلیهم (مثلاً حوزههای علمیه، یک صندوق حمایتی طلاب، یا مؤسسه خیریه مشخص) و متولی مدیریت سهام بهطور شفاف تعیین شوند.
-
هماهنگی لازم با سازمان اوقاف و دفاتر موقوفات حوزههای علمیه برای ثبت و نظارت شرعی و حقوقی انجام شود تا از بروز تعارض در مالکیت و مدیریت سهام جلوگیری گردد.
نقش وقف سهام در تأمین مالی پایدار حوزه و علم
محدودیت منابع دولتی و افزایش هزینههای اداره مراکز علمی و دینی، زمینهای را فراهم کرده تا ایده «وقف سهام» بهعنوان ابزاری برای ایجاد درآمد پایدار، بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. در برخی طرحها، شرکتهای دانشبنیان و فناور، بخشی از سهام خود را تحت عنوان «سهام وقفی» تعریف کردهاند تا درصدی از سود سالانه بهصورت خودکار به صندوقهای حمایتی علمی، پژوهشی یا حوزوی واریز شود؛ این مدل در ادبیات تخصصی با عنوان «وقف علمی» نیز شناخته میشود. به این ترتیب، هر بار که شرکت سود تقسیمی پرداخت میکند، جریان مستمری از منابع مالی برای بورسهای تحصیلی، چاپ و ترجمه کتب دینی، توسعه زیرساختهای آموزشی و حمایت از پژوهشهای راهبردی فراهم میشود بدون آنکه اصل سرمایه موقوفه از بین برود.
جذابیت وقف سهام برای نسل جدید خیرین
کارشناسان حوزه وقف معتقدند که یکی از مهمترین مزایای وقف سهام، «همزبان شدن با نسل جدید سرمایهگذاران» است؛ نسلی که دارایی اصلیاش اغلب در قالب پرتفوهای بورسی، استارتاپها و شرکتهای دانشبنیان تعریف میشود نه فقط در قالب زمین و مغازه. در این الگو:
-
خیرین میتوانند بهجای یکباره وقف کردن یک ملک بزرگ، بهصورت تدریجی درصدی از سهام خود را وقف کنند و به مرور، یک «سبد سهام وقفی» برای خود بسازند.
-
امکان گزارشگیری شفاف از میزان سود، نحوه مصرف و عملکرد موقوفه وجود دارد؛ چرا که صورتهای مالی شرکتها و گزارش صندوقهای وقفی به صورت دورهای منتشر میشود.
-
حس مشارکت فعال در توسعه علم، فناوری و دین، بهویژه برای نخبگان اقتصادی و فعالان بازار سرمایه، تقویت میشود و آنان میبینند که رشد شرکت، مستقیماً به رشد فعالیتهای خیر نیز منجر میگردد.